Türk Halk Biliminde Folklorik Yapay Zekâ Akıcılığı ve Otantiklik
Folklorik Yapay Zekâ Akıcılığı
DOI:
https://doi.org/10.61620/tfa.157Anahtar Kelimeler:
halkbilimi, yapay zekâ akıcılığı, dijital folklor, halk anlatıları, kültürel bellekÖzet
Bu çalışma, yapay zekâ okuryazarlığı ve yapay zekâ akıcılığı kavramlarını Türk halk bilimi bağlamında yeniden tartışmakta ve üretken yapay zekâ çağında halk anlatılarının türsel, bağlamsal ve kültürel açıdan nasıl değerlendirilebileceğine yönelik kuramsal-analitik bir model önermektedir. Çalışmanın temel varsayımı, yapay zekâ tarafından üretilen masal, efsane, fıkra, destan ve benzeri anlatıların doğrudan folklorik üretim olarak değil, folklorik biçimlerin algoritmik taklitleri olarak ele alınması gerektiğidir. Bu doğrultuda makale, halk bilimi araştırmacısının yalnızca yapay zekânın ne olduğunu bilen bir kullanıcı olmasının yeterli olmadığını; araştırmacının yapay zekâ çıktısını türsel uygunluk, motif kullanımı, anlatıcı otoritesi, kültürel bellek, otantiklik, bağlam kayması ve kültürel hata bakımından çözümleyebilecek folklorik yapay zekâ akıcılığına sahip olması gerektiğini savunmaktadır. Çalışma, nitel doküman incelemesi, kuramsal model geliştirme ve analitik değerlendirme çerçevesi mantığıyla yapılandırılmıştır. Makalede Açıklanabilir Yapay Zekâ, Folklorik Bağlamlandırma, Kültürel Farkındalık ve Folklorik Yapay Zekâ Akıcılığı aşamalarından oluşan dört basamaklı bir model geliştirilmekte; bu model, dijital folklor araştırmalarında üretken yapay zekâ kullanımını teknik kolaylıktan çıkararak etik, eleştirel ve bağlama duyarlı bir araştırma pratiği olarak konumlandırmaktadır.
Referanslar
Almatrafi, O., Johri, A. ve Lee, H. (2024). A systematic review of AI literacy conceptualization, constructs, and implementation and assessment efforts (2019-2023). Computers and Education Open, 6, 100173. https://doi.org/10.1016/j.caeo.2024.100173.
Annapureddy, R., Fornaroli, A. ve Gatica-Perez, D. (2025). Generative AI literacy: Twelve defining competencies. Digital Government: Research and Practice, 6(1), 1-21. https://doi.org/10.1145/3685680.
Assmann, J. (2008). Communicative and cultural memory. A. Erll ve A. Nünning (Ed.), Cultural memory studies: An international and interdisciplinary handbook içinde (ss. 109-118). De Gruyter.
Bascom, W. R. (1954). Four functions of folklore. The Journal of American Folklore, 67(266), 333-349. https://doi.org/10.2307/536411
Bauman, R. (1986). Story, performance, and event: Contextual studies of oral narrative. Cambridge University Press.
Bender, E. M., Gebru, T., McMillan-Major, A. ve Shmitchell, S. (2021). On the dangers of stochastic parrots: Can language models be too big? Proceedings of the 2021 ACM Conference on Fairness, Accountability, and Transparency içinde (ss. 610-623). Association for Computing Machinery. https://doi.org/10.1145/3442188.3445922
Blank, T. J. (Ed.). (2009). Folklore and the internet: Vernacular expression in a digital world. Utah State University Press.
Boratav, P. N. (2013). 100 soruda Türk halk edebiyatı. Bilgesu.
Bucher, T. (2018). If... then: Algorithmic power and politics. Oxford University Press.
Chiu, T. K. F., Ahmad, Z., Ismailov, M. ve Sanusi, I. T. (2024). What are artificial intelligence literacy and competency? A comprehensive framework to support them. Computers and Education Open, 6, 100171. https://doi.org/10.1016/j.caeo.2024.100171
Connerton, P. (1989). How societies remember. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511628061.
Çobanoğlu, Ö. (1999). Halkbilimi kuramları ve araştırma yöntemleri tarihine giriş. Akçağ.
de Seta, G. (2020). Digital folklore. J. Hunsinger, L. Klastrup ve M. Allen (Ed.), Second international handbook of internet research içinde (ss. 167-183). Springer. https://doi.org/10.1007/978-94-024-1555-1_36
Dundes, A. (Ed.). (1965). The study of folklore. Prentice-Hall.
Ekici, M. (2019). Halk bilgisi (folklor) derleme ve inceleme yöntemleri (9. bs.). Geleneksel.
Gillespie, T. (2014). The relevance of algorithms. T. Gillespie, P. J. Boczkowski ve K. A. Foot (Ed.), Media technologies: Essays on communication, materiality, and society içinde (ss. 167-194). MIT Press. https://doi.org/10.7551/mitpress/9780262525374.003.0009
Jenkins, H. (2006). Convergence culture: Where old and new media collide. New York University Press.
Knoth, N., Tolzin, A., Janson, A. ve Leimeister, J. M. (2024). AI literacy and its implications for prompt engineering strategies. Computers and Education: Artificial Intelligence, 6, 100225. https://doi.org/10.1016/j.caeai.2024.100225
Manovich, L. (2001). The language of new media. MIT Press.
Ng, D. T. K., Leung, J. K. L., Chu, K. W. S. ve Qiao, M. S. (2021). AI literacy: Definition, teaching, evaluation and ethical issues. Proceedings of the Association for Information Science and Technology, 58(1), 504-509. https://doi.org/10.1002/pra2.487
Noble, S. U. (2018). Algorithms of oppression: How search engines reinforce racism. New York University Press.
Ong, W. J. (1982). Orality and literacy: The technologizing of the word. Methuen.
Pasquale, F. (2015). The black box society: The secret algorithms that control money and information. Harvard University Press.
Propp, V. (1968). Morphology of the folktale (L. Scott, Çev.; 2. bs.). University of Texas Press.
Rogers, T. ve Carbonaro, M. (2025). From understanding to creating: Bridging AI literacy and AI fluency in K-12 education. Journal of Teaching and Learning, 19(4), 20-38.
Striphas, T. (2015). Algorithmic culture. European Journal of Cultural Studies, 18(4-5), 395-412. https://doi.org/10.1177/1367549415577392
van Dijck, J., Poell, T. ve de Waal, M. (2018). The platform society: Public values in a connective world. Oxford University Press.
Zuboff, S. (2019). The age of surveillance capitalism: The fight for a human future at the new frontier of power. PublicAffairs.
İndir
Yayınlanmış
Nasıl Atıf Yapılır
Sayı
Bölüm
Lisans
Telif Hakkı (c) 2026 Recai Bazancir
Bu çalışma Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License ile lisanslanmıştır.
