Eski Çağda Müziksel Öğrenme ve Ses Temelli Bilgi Aktarımı:  Orta Asya’dan Anadolu’ya: Eski Çağda Müziksel Öğrenme

İsmail Eraslan

doi:10.61620/tfa.150

Yazarlar

İsmail Eraslan Trabzon Üniversitesi Fatih Eğitim Fakültesi, Güzel Sanatlar Eğitimi Bölümü https://orcid.org/0000-0002-6316-0189

DOI:

https://doi.org/10.61620/tfa.150

Anahtar Kelimeler:

eski çağ, müziksel öğrenme, sözlü kültür, kültürel bellek, arkeoakustik

Özet

Bu çalışma, Orta Asya’dan Anadolu’ya uzanan tarihsel ve kültürel hat boyunca müziksel yapıların ve ses temelli bilgi aktarım pratiklerinin Eski Çağ toplumlarındaki işlevlerini incelemektedir. Yazının henüz yaygınlaşmadığı ya da sınırlı biçimde kullanıldığı dönemlerde bilginin aktarımı, yalnızca içerik üzerinden değil; ritim, ezgi, tekrar ve sözlü anlatım gibi biçimsel unsurlar aracılığıyla anlam kazanan bütüncül bir süreç olarak gerçekleşmiştir. Bu süreçte müzik, bilginin ezberlenmesini, hatırlanmasını ve kuşaklar arası aktarımını kolaylaştıran düzenleyici bir yapı sunmuştur. Bu bağlamda müzik, estetik bir ifade alanı olmanın ötesinde, hafızayı destekleyen, öğrenmeyi yapılandıran ve toplumsal sürekliliği mümkün kılan temel bir sözlü kültür pratiği olarak ele alınmaktadır. Çalışmanın temel hareket noktası, Eski Çağ toplumlarında bilgi aktarımının çoğunlukla yazı merkezli yaklaşımlar üzerinden değerlendirilmesine karşın, ses ve müzik temelli öğrenme pratiklerinin folklorik, pedagojik ve bilişsel boyutlarıyla yeterince bütüncül biçimde ele alınmamış olmasıdır. Bu doğrultuda Göbekli Tepe ve Alacahöyük gibi arkeolojik alanlar ile Orhun Yazıtları başta olmak üzere erken dönem yazılı kaynaklar tarihsel-eleştirel yöntem çerçevesinde incelenmiştir. Ayrıca arkeoakustik yaklaşımdan yararlanılarak antik mekânların ses, yankı ve rezonans özellikleri yorumlanmış; mekân ile işitsel deneyim arasındaki ilişki değerlendirilmiştir. Elde edilen bulgular, müziksel ve ritmik yapıların ritüel pratikler, öğretici anlatılar ve kolektif hafızanın inşasında merkezi roller üstlendiğini göstermektedir. Bu doğrultuda müzik, Eski Çağ’da bilginin aktarımını kolaylaştıran tamamlayıcı bir unsurdan ziyade, öğrenme ve kültürel bellek süreçlerini yapılandıran kurucu bir araç olarak değerlendirilmektedir. Çalışma, ses temelli öğrenme pratiklerini arkeolojik, kültürel ve bilişsel boyutlarıyla ele alarak, müziğin tarihsel bilgi aktarımındaki çok katmanlı rolüne disiplinlerarası bir bakış sunmayı amaçlamaktadır.

Referanslar

Assmann, J. (1992). Das kulturelle Gedächtnis: Schrift, Erinnerung und politische Identität in frühen Hochkulturen. C. H. Beck.

Clauson, G. (1972). An etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish. Clarendon Press.

Devereux, P. (2001). Stone Age soundtracks: The acoustic archaeology of ancient sites. Vega Books.

Donald, M. (1991). Origins of the modern mind: Three stages in the evolution of culture and cognition. Harvard University Press.

Erdoğan, N. (2019). Alacahöyük kazılarında müzik aletlerine ilişkin yeni değerlendirmeler. Arkeoloji ve Sanat, 161, 33–48.

Falk, D. (2004). Prelinguistic evolution in early hominins: Whence motherese? Behavioral and Brain Sciences, 27(4), 491–503. https://doi.org/10.1017/S0140525X0400011.1

Foley, J. M. (1995). The singer of tales in performance. Indiana University Press.

Halbwachs, M. (1950). La mémoire collective. Presses Universitaires de France.

Hawkins, J. D. (2000). Corpus of hieroglyphic Luwian inscriptions: Volume I: Inscriptions of the Iron Age. De Gruyter.

Kafesoğlu, İ. (2002). Türk millî kültürü (8. baskı). Ötüken.

Karatay, Y. (2020). Anadolu’da müzik ve sözlü kültür ilişkisi üzerine bir inceleme. folklor/edebiyat, 26(101), 435–456.

Köprülü, F. (1997). Türk edebiyatında ilk mutasavvıflar. Dergâh.

Levitin, D. J. (2006). This is your brain on music: The science of a human obsession. Dutton.

Mellaart, J. (1967). Çatal Hüyük: A Neolithic town in Anatolia. McGraw-Hill.

Merker, B. (2000). Synchronous chorusing and human origins. In N. L. Wallin, B. Merker, & S. Brown (Eds.), The origins of music (pp. 315–327). MIT Press.

Mithen, S. (2006). The singing Neanderthals: The origins of music, language, mind and body. Harvard University Press.

Nettl, B. (2005). The study of ethnomusicology: Thirty-one issues and concepts. University of Illinois Press.

Ong, W. J. (1982). Orality and literacy: The technologizing of the word. Methuen.

Peretz, I., & Zatorre, R. J. (2005). Brain organization for music processing. Annual Review of Psychology, 56, 89–114. https://doi.org/10.1146/annurev.psych.56.091103.070225.

Ricoeur, P. (1981). Hermeneutics and the human sciences: Essays on language, action and 125 interpretation. Cambridge University Press.

Scarre, C., & Lawson, G. (Eds.). (2006). Archaeoacoustics. McDonald Institute for Archaeological Research.

Tekin, T. (1990). Orhun yazıtları: Giriş, metin, çeviri, sözlük. Simurg.

Watkins, T. (2010). New light on the Neolithic revolution in south-west Asia. Antiquity, 84(325), 621- 634. https://doi.org/10.1017/S0003598X00100106

Watson, A., & Keating, D. (1999). Architecture and sound: An acoustic analysis of Neolithic structures. Antiquity, 73(280), 325–336.

Yalman, A. (2017). Sözlü kültür bağlamında Anadolu müziğinde ezgi ve ritim kodları. Millî Folklor, 114, 78–95.

Eski Çağda Müziksel Öğrenme ve Ses Temelli Bilgi Aktarımı: Orta Asya’dan Anadolu’ya